Cultuurhistorie: onderzoek en advies


Cultuurhistorie

Elke streek in ons land heeft zijn eigen specifieke kenmerken. Hunebedden en esdorpen in Drenthe, de vele terpen en Romaanse kerkjes in het noordelijk kleigebied, vliedbergen in Zeeland en boomgaarden, grienden en uiterwaarden het rivierengebied. Dit zijn cultuurhistorische waarden: tastbare elementen en structuren die een beeld geven van onze bewoningsgeschiedenis. Ze vormen oriŽntatiepunten, zorgen voor afwisseling en maken dat bewoners zich met een stad of streek kunnen identificeren. Het behoud daarvan is belangrijk, want het cultuurlandschap is immers ons gemeenschappelijk erfgoed. Cultuurhistorie speelt steeds vaker een rol bij de inrichting van de ruimte. Meer en meer houden natuurbeheerders, waterschappen en andere terreineigenaren er rekening mee en ontdekken ze de potentie ervan.


Behoud en ontwikkeling

Sinds 1 januari 2012 is er een zorgplicht voor cultuurhistorie. Alle cultuurhistorische waarden dienen in ruimtelijke plannen meegewogen te worden. Deze maatregel is een gevolg van het project Modernisering van de Monumentenzorg (MoMo). Cultuurhistorische waarden kunnen bijdragen aan het landschap van de toekomst. Ze kunnen een bron van inspiratie zijn bij de inrichting van onze ruimte en tegelijk iets van het verleden zichtbaar houden. Zo verhoogt cultuurhistorie de kwaliteit van onze leefomgeving. Dat behoud en nieuwe ontwikkelingen prima kunnen samengaan, is al gemeengoed sinds het uitbrengen van de Nota Belvedere in 1999. Voor veel beleidsmakers heeft cultuurhistorie inmiddels een vanzelfsprekende plaats als input in de ruimtelijke ontwikkeling verworven.

Modernisering van de Monumentenzorg Het rijksoverheidsproject ėModernisering van de monumentenzorg, kortweg MoMo genoemd, rust op drie pijlers. Eťn daarvan is dat cultuurhistorische belangen meegewogen moeten worden in de ruimtelijke ordening. Gold voor archeologische waarden al sinds 2007 dat ze meetellen bij ruimtelijke beslissingen, sinds 1 januari 2012 tellen alle cultuurhistorische waarden mee. Hiertoe is het Besluit Ruimtelijke Ordening (Bro) gewijzigd. In de toelichting van een bestemmingsplan moet het volgende worden opgenomen: Een beschrijving van de wijze waarop met de in het gebied aanwezige cultuurhistorische waarden en in de grond aanwezige of te verwachten monumenten rekening is gehouden. Cultuurhistorische waarden dienen dus uitdrukkelijk te worden meegewogen bij het vaststellen van bestemmingsplannen. Gemeenten zullen alle cultuurhistorische waarden in een bestemmingsplangebied moeten (laten) inventariseren, dus niet alleen de archeologische. Daarnaast moeten ze aangeven welke conclusies ze daaraan verbinden en hoe ze deze waarden borgen in het bestemmingsplan.


Cultuurhistorisch onderzoek

Om cultuurhistorische waarden (archeologische, historisch-geografische en bouwhistorische) te benutten en aan bod te laten komen in ruimtelijke plannen is voldoende kennis een basisvoorwaarde. Weten waar wat zit en wat het waard is, is nodig om keuzes te kunnen maken en een nieuw evenwicht te vinden tussen behoud en ontwikkeling. Integraal cultuurhistorisch onderzoek is daarvoor bij uitstek geschikt omdat cultuurhistorische fenomenen een sterke onderlinge samenhang vertonen. Samengenomen leveren de drie vakgebieden een duidelijke meerwaarde: het geheel is meer dan de som der delen.

RAAP voert zowel integraal cultuurhistorisch onderzoek uit, als studies voor de afzonderlijke cultuurhistorische disciplines. Denk aan inventarisaties en cultuurhistorische waardenkaarten. RAAP heeft ook ruime ervaring met vraagstukken op het gebied van cultuurhistorie in relatie tot natuurontwikkeling en waterbeheersing. Kijk onder Diensten en producten >>


Vragen & antwoorden over cultuurhistorie


Wat moet ik met cultuurhistorie en wat kan ik er mee? Luuk Keunen, senior projectleider cultuurhistorie bij RAAP, krijgt deze vragen regelmatig gesteld. Hieronder geeft hij antwoord op deze en andere veel voorkomende vragen.

1. In hoeverre ben ik verplicht cultuurhistorisch onderzoek uit te laten voeren? De wetgever stelt verplicht dat er in de toelichting van bestemmingsplannen staat aangegeven op welke wijze men met cultuurhistorie in het plangebied omgaat. Die afweging moet dus worden gemaakt, en dat kan volgens de rijksoverheid alleen als er onderzoek heeft plaatsgevonden. Dat onderzoek is dus verplicht. De uitkomsten van de afweging daarna, bepaalt de gemeente. Deze verplichting komt voort uit de Modernisering van de Monumentenzorg (MoMo) die per 1 januari 2012 is doorgevoerd via een wijziging van het Besluit Ruimtelijke Ordening (Bro artikel 3.6.1 lid 2).

2. Is cultuurhistorisch onderzoek tijdrovend en daardoor ook duur? Dat hangt helemaal af van de manier waarop je het wil insteken: zelf een gemeente- of plangebiedsdekkend onderzoek laten uitvoeren of - bij een bestemmingsplan voor nieuwe ontwikkelingen - de verplichting bij een initiatiefnemer neerleggen. Het kan een onderzoek zijn op hoofdlijnen of tot in het kleinste detail, en de keuze daarbij hangt af van de manier waarop ermee wordt omgaan. Het is dus belangrijk dat vraag, wijze van onderzoek en budget op elkaar worden afgestemd.

3. Wat wordt er onder cultuurhistorie verstaan, ik zie namelijk verschillende omschrijvingen? Cultuurhistorie wordt inderdaad heel uiteenlopend uitgelegd. In de eerste plaats gaat het om cultuurlandschap, landschapselementen, historische bouwkunst en stedenbouw. Archeologie en aardkunde worden er eveneens wel toe gerekend, net als een aantal kleinere (deel)disciplines. Vaak ook worden archeologie enerzijds en cultuurhistorie anderzijds als twee aparte begrippen beschouwd.

4. Welke maatstaven worden gehanteerd voor het waarderen van cultuurhistorische erfgoed? Binnen het cultuurhistorisch vakgebied is er niet zoiets als een KNA (de kwaliteitsnorm voor de archeologie). Er bestaan meerdere waarderingsmethoden naast elkaar, afhankelijk van de wetenschappelijke traditie waaruit de betreffende onderzoeker komt. In de meeste gevallen is sprake van een lang doorontwikkelde, valide waarderingsmethode.

5. Is cultuurhistorisch onderzoek alleen een verplichting of heb ik er ook nog wat aan? Rekening houden met cultuurhistorische waarden heeft meerdere voordelen. Zo is in diverse onderzoeken de economische waarde van cultuurhistorie aangetoond, bijvoorbeeld als het gaat om het rendement van overheidsinvesteringen. Daarnaast kan het een bijdrage leveren aan de ruimtelijke kwaliteit, zorgt het voor een prettig woon- en werkklimaat en werkt het bevorderend voor toerisme en recreatie.