RAAP

tweede wereldoorlog archeologieTWEEDE WERELDOORLOG ARCHEOLOGIE

Er is een groeiende belangstelling voor resten en sporen uit de Tweede Wereldoorlog. Archeologisch onderzoek naar dit oorlogserfgoed vindt tegenwoordig regelmatig plaats in Nederland. Verschillende aspecten maken dergelijk onderzoek tot een specialistische discipline. Resten en sporen uit WO II komen boven- en ondergronds voor en vragen om een integraal cultuurhistorische aanpak. Er zijn talloze historische bronnen beschikbaar, maar er zijn wel diverse praktische problemen te overwinnen bij het veldonderzoek. Denk aan de aanwezigheid van mogelijke explosieven, maar ook aan oorlogsslachtoffers en de hieraan gekoppelde regelgeving in Europa en Nederland.



RAAP is met Archeologisch onderzoek naar oorlogssporen voorloper - mede door pionierswerk op de Grebbeberg - en heeft inmiddels diverse opgravingen en begeleidingen uitgevoerd.

Download hier een overzicht van alle RAAP-publicaties over Tweede wereldoorlog archeologie: >>download publicatie-overzicht



Download hier het persbericht

Meer informatie op deze pagina

Persbericht

19 mei 2011

Archeologen ontdekken Duitse verdedigingslinie op Grebbeberg


Bij archeologisch onderzoek op de Grebbeberg in Rhenen zijn de resten gevonden van een goed bewaard gebleven Duitse verdedigingslinie uit de Tweede Wereldoorlog. De ontdekking van deze verdedigingslinie, die in bronnen geheel onvermeld blijkt, is onlangs gedaan door RAAP en is vanochtend bekend gemaakt.


De oorlogssporen op de Grebbeberg zijn bij recent archeologisch onderzoek door RAAP voor het eerst systematisch in kaart gebracht. Tussen 11 en 13 mei 1940 was deze plaats het toneel van de ‘Slag om de Grebbeberg’. Dit is zonder meer Nederlands grootste en meest bekende veldslag uit de meidagen van 1940. Behalve de locatie van Nederlands bekendste slagveld, is de Grebbeberg ook de plek van de eerste militaire begraafplaats en van een van de eerste Nationale Monumenten van ons land. Sporen van de Nederlandse loopgraven en commandoposten zijn met enige moeite nog steeds in het terrein terug te vinden.


Tijdens het onderzoek zijn over een lengte van honderden meters de opmerkelijk goed zichtbare resten aangetroffen van een loopgraaf, compleet met geschutsstelling en mitrailleurnesten. Bestudering van luchtfoto's uit de oorlog wijst uit, dat deze loopgraaf moet zijn aangelegd tussen december 1944 en april 1945. Dit is de periode waarin Duitse troepen een verdedigingslinie hebben ingericht op de noordelijke Rijnoever. Deze Duitse verdedigingslinie blijft als zodanig volledig onvermeld in publicaties over de Grebbeberg in de oorlog. De Duitse oorsprong vormt hiervoor de verklaring. Hierdoor blijft echter ook het verhaal onverteld van de vele Nederlandse mannen die als dwangarbeider hebben moeten werken aan de aanleg van deze stellingen. Hierbij zijn ook gewonden gevallen door geallieerde beschietingen van deze Duitse verdedigingswerken.


Op basis van hun bevindingen op de Grebbeberg doen de archeologen van RAAP een voorstel voor de omgang met dergelijke sporen uit de oorlog, die recht doet aan de verschillende betekenissen die vandaag de dag nog worden toegekend aan plekken met een oorlogsgeschiedenis. Opmerkelijk genoeg ontbreekt het tot nu toe aan een integrale visie op de omgang met oorlogserfgoed in Nederland. Het RAAP-onderzoek geeft hiertoe een aanzet. Het onderzoek is mede mogelijk gemaakt door subsidie van de provincie Utrecht.


Het onderzoeksrapport Waardering van oorlogserfgoed, Een inventarisatie en waardering van sporen uit de Tweede Wereldoorlog op de Grebbeberg en Laarsenberg te Rhenen (provincie Utrecht) is op donderdag 19 mei 2011 in Rhenen officieel gepresenteerd. De eerste exemplaren zijn uitgereikt door drs. Marten Verbruggen, directeur RAAP, aan drs. Marco Glastra, directeur-rentmeester Stichting Het Utrechts Landschap, en aan Hans Brons, bestuurslid van Stichting De Greb.

raaprapport 2240

Geïnteresseerden kunnen het rapport 'Waardering van oorlogserfgoed' bestellen via: receptie@raap.nl of telefoon 02294-491500. De kosten bedragen € 25,00 (inclusief verzendkosten).

>> Download het persbericht

>> Download een samenvatting van het rapport

>> Download het complete RAAP-rapport: Archeologisch onderzoek naar de koepelkazematten G16 en G18 op de Grebbeberg

Foto's van aangetroffen oorlogssporen op de Grebbeberg:

  • Fig13
    Het op 6 juni 1941 ingewijde gedenkteken van het 8ste Regiment Infanterie met de namen van de 208 gesneuvelden van dit regiment.
  • Fig2
    De Grebbeberg zoals veel mensen hem kennen, gezien vanaf de brug over de Nederrijn in de N233 bij Rhenen.
  • Fig36
    Betonresten van de gietstalenkoepelkazemat G5 aan de oostelijke rand van de Grebbeberg.
  • Fig43
    Een rechthoekige omwalde structuur is mogelijk het restant van een groepsschuilplaats, kijkend naar het noordoosten.
  • Fig51
    De begroeide laagte links van het bospad is de plaats waar een stuk 6 Veld geschut stond opgesteld in de meidagen, de beuk links toont oorlogsschade; kijkend naar het westen.
  • Fig54
    Niet dichtgegooid kuiltje van een metaaldetectorzoeker.
  • Gracht-walburg
    Een loopgraaf die vanaf de buitenste gracht van de middeleeuwse walburg (voorgrond) naar het mitrailleurnest (achtergrond) loopt, wordt door schaduwwerking zichtbaar.
  • Greppel
    Een oudere greppelstructuur die is benut bij de aanleg van de Duitse verdedigingslinie door een van de greppels dieper uit te graven.
  • Loopgraaf
    Duidelijk herkenbare loopgraaf, onderdeel van Duitse verdedigingslinie.
  • Mitrailleurnest
    Een komvormige kuil is het restant van een mitrailleurnest, onderdeel van de Duitse verdedigingslinie'.
  • Stelling
    Splitsing van de loopgraaf (links) met een aftakking naar een grote omwalde kuil (midden, rechts), waarschijnlijk een geschutstelling.
 


PERSBERICHT 

21 maart 2011

Archeologisch onderzoek Concentratiekamp Amersfoort (24 en 25 maart)


In november 2010 zijn voor het eerst archeologische werkzaamheden in concentratiekamp Amersfoort uitgevoerd. Deze zullen komende week voortgezet en afgerond worden. Het is voor de eerste maal in Nederland dat archeologen in een concentratiekamp hebben opgegraven. De Stichting Nationaal Monument Kamp Amersfoort en de provincie Utrecht hebben RAAP ingehuurd om nader onderzoek te doen naar het uitbreidingsgebied van het Nationaal Monument. Hierbinnen liggen loopgraven en stellingen waarvan de functie en datering onduidelijk was.
Het archeologisch onderzoek heeft op deze vragen deels antwoord kunnen geven. In november vorig jaar werd een opvallende ontdekking gedaan. In een van de stellingen werd een betonnen bodemplaat aangetroffen, waarschijnlijk voor licht luchtafweergeschut. In het kamp heeft naar alle waarschijnlijkheid een klein complex gelegen dat door de Waffen SS werd gebruikt voor de beveiliging van kamp Amsvorde, maar dat waarschijnlijk ook voor trainingsdoeleinden werd gebruikt. In Kamp Amsvorde, dat deel uitmaakte van het concentratiekamp, werden SS-troepen opgeleid. Het graafwerk heeft licht geworpen op de constructie van de loopgraaf: deze was voorzien van houten wanden die met houten palen werden geschraagd. De sporen hiervan zijn in het zand teruggevonden. Het hout lijkt hergebruikt te zijn, waarschijnlijk kort na de oorlog.
Het concentratiekamp Amersfoort is door de Duitsers opgericht op de plek waar tijdens de mobilisatie door de Nederlanders twee kampen werden gebouwd, waaronder Amsvorde. Voor de theorie dat de loopgraven al in 1939 of 1940 door de Nederlanders gegraven kunnen zijn, werd geen archeologisch bewijs aangetroffen.
Op donderdag en vrijdag 24 en 25 maart 2011 zal de stelling voor het luchtafweergeschut verder worden onderzocht.

loopgraaf

De loopgraaf wordt blootgelegd.

Informatie en contact:
RAAP
Ivar Schute
Le Pooleweg 5, 2314XT Leiden
071-5768118 / 06-30430558
i.schute@raap.nl

>> Downloaden van persbericht (PDF)


Van 1 t/m 4 november as. wordt in concentratiekamp Amersfoort een kleine archeologische opgraving uitgevoerd. Het is voor de eerste maal in Nederland dat archeologen in een concentratiekamp gaan opgraven. De graafwerkzaamheden lopen vooruit op de voltooiing van de inrichting van het Nationaal Monument. In 1943 is door de gevangenen met de hand een schietbaan gegraven van bijna 350 meter lengte en maximaal 8 meter diepte. Deze schietbaan is gebruikt als fusilladeplaats en heeft de status van Nationaal Monument, een plek om te gedenken en te herinneren. Een zone eromheen wordt nu ingericht ten behoeve van educatieve doeleinden.
De Stichting Nationaal Monument Kamp Amersfoort heeft RAAP ingehuurd om nader onderzoek te doen naar dit uitbreidingsgebied. Hierbinnen liggen na de oorlog geruimde massagraven, maar ook loopgraven en stellingen. Een bureaustudie maakte duidelijk dat deze loopgraven en stellingen waarschijnlijk door de Duitse bewakers zijn gebruikt als oefenterrein. Het concentratiekamp Amersfoort is door de Duitsers opgericht op de plek waar tijdens de mobilisatie door de Nederlanders twe e kampen werden gebouwd. De loopgraven zouden in 1939 en 1940 al door de Nederlanders gegraven kunnen zijn, eveneens om er te oefenen. Het archeologisch onderzoek moet duidelijk maken of dit het geval was.

loopghraaf Amersfoort

Nog zichtbare loopgraaf ten zuiden van de schietbaan in concentratiekamp Amersfoort.

Op woensdag 3 november om 11.00 is er gelegenheid voor de pers om de opgraving te bezichtigen.

Download PERSBERICHT

Informatie en contact:
RAAP
Ivar Schute
Le Pooleweg 5, 2314XT Leiden
071-5768118 / 06-30430558
i.schute@raap.nl / www.raap.nl

 

 

10 januari 2012 | Eerste fase onderzoek Westerbork afgerond >>link + >>link + >>link + >>link + >>link + >>link + >>link + >>link + >>link + >>link

21 december 2011 | Zoektocht naar persoonlijke spullen in voormalig kamp Westerbork>>link + >>link + >>link + >>link + >>link + >>link + >>link

6 december 2011 | Archeologisch onderzoek Westerbork begonnen >>link + >>link + >>link + >>link + >>link + >>link + >>link + >>link + >>link

22 september 2011 | Team WO II RAAP wint SIKBeker 2011 >>link

20 mei 2011
| RAAP onderzoek op de Grebbeberg >>link + >>link + >>link + >>link + >>link + >>link + >>link + >>link + >>link

20 mei 2011 | Artikel "Sporen van WOII in het landschap" in Vakblad natuur bos landschap>>link

april 2011 | VPRO Labyrint bezoekt RAAP opgraving Kamp Amersfoort >>link


11 april 2011 | Studiedag WO2 archeologie van Brabants Heem >>link


18 november 2010 | Berging vliegtuigwrak Kristalbad in Apeldoorn>>link

2 november 2010< | Opgraving Kamp Amersfoort begonnen>>link + >>link + >>link


11 maart 2010 | RAAP onderzoekt kazemat op Grebbeberg >>link


Projecten en publicaties





Flokstra, L.M. & R.S. Kok, 2011. De crash van de Little Guy: archeologische begeleiding van de berging van vliegtuigwrakresten van een B-17 bij het Kristalbad te Apeldoorn. RAAP-rapport 2465. RAAP, Weesp. Te bestellen bij RAAP receptie@raap.nl.

Kok, R.S. & J.A.T. Wijnen, 2012. Oorlog op de plank. Inventarisatie en potentie van oude archeologische opgravingen met sporen en vondsten uit de Tweede Wereldoorlog. RAAP-rapport 2546. RAAP, Weesp. Te bestellen via receptie@raap.nl De kosten bedragen € 22,50 inclusief verzendkosten. | Download Samenvatting PDF |


Kok, R.S., J.A.T. Wijnen & N.W.T. Warmerdam, 2012. Een geschutsstelling in de Vordere Wasserstellung. Onderzoek van een toevalsvondst aan de Vijfde Tochtweg te Moordrecht (gemeente Zuidplas). RAAP-rapport 2522. RAAP, Weesp. Te bestellen via receptie@raap.nl De kosten bedragen € 20,00 inclusief verzending.



Kok, R.S. & J.A.T. Wijnen, 2011. Waardering van oorlogserfgoed: een inventarisatie en waardering van sporen uit de Tweede Wereldoorlog op de Grebbeberg en Laarsenberg te Rhenen (provincie Utrecht). RAAP-rapport 2240. RAAP, Weesp. Te bestellen bij RAAPreceptie@raap.nl.


Schute, I.A., 2010. De gietstalen koepelkazematten G16 en G18 op de Grebbeberg, gemeente Rhenen: een archeologisch onderzoek. RAAP-rapport 2127. RAAP, Weesp. >> | Download |


Schute, I.A., 2011. Loopgraven en stellingen in concentratiekamp Amersfoort, gemeente Leusden; archeologisch onderzoek in het kader van de inrichting. RAAP-rapport 2220. RAAP, Weesp. | Bestel | >> Download


Wijnen, J.A.T. & I.A. Schute, 2010. Archeologisch onderzoek in een 'schuldig landschap': concentratiekamp Amersfoort: gemeenten Amersfoort en Leusden, archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek. RAAP-rapport 2197. RAAP, Weesp. Te bestellen bij RAAP receptie@raap.nl.

Visser, V., 2013. De neerslag van het slagveld; de betekenis van slagvelden voor archeologisch onderzoek en als hedendaags erfgoed. RAAP-rapport 2645. RAAP, Weesp. Te bestellen bij RAAP receptie@raap.nl.

Wijnen, J.A.T., 2011. Kruipend door de Burgerschool: een bouwbiografisch onderzoek. RAAP-rapport 1234. RAAP, Weesp. Te bestellen bij RAAP receptie@raap.nl.

Download hier een overzicht van alle RAAP-publicaties over Tweede wereldoorlog archeologie: >>download publicatie-overzicht


Vragen over uw WO II vondst?




RAAP stelt het op prijs als u informatie over (toevals)vondsten en vindplaatsen uit de Tweede Wereldoorlog met ons wilt delen. Zo kunnen wij meer inzicht krijgen in wat er in de bodem wordt aangetroffen en bijdragen aan de ontsluiting van dit oorlogserfgoed. Zoals uit het bijgaande voorbeeld mag blijken, kan achter elke vondst een bijzonder verhaal schuilen.

Vragen over uw WO II vondst? Meldt het ons!

WOII Archeologie: het verhaal achter de vondst


Toen er bij RAAP een pistool op het bureau kwam te liggen, was dat intern het begin van een stevige discussie. Want wat nu te doen met deze vondst uit de Tweede Wereldoorlog? Is deze toevalsvondst eigenlijk wel archeologie? Wat straalt RAAP als archeologische adviesbureau uit met het tonen van een pistool op de website? Voegt deze vondst wat toe, of niet? Dit zijn maar een paar van de vele ethische vragen die om antwoord vragen nu archeologische sporen en vondsten uit de Tweede Wereldoorlog meer en meer aan het licht komen. Niet alleen bij RAAP, maar landelijk is er een groeiende maatschappelijke en wetenschappelijke belangstelling te bespeuren voor het oorlogserfgoed. Archeologen krijgen te maken met nieuwe methodieken en problemen aangaande veilig werken, deponeren en ethische kaders. Voegt een vondst als deze iets toe? RAAP denkt van wel, want ook achter deze vondst zit een historisch verhaal dat het waard kan zijn verteld en bewaard te worden.

Het verhaal achter deze vondst


In het voorjaar van 2010 werd bij werkzaamheden langs de N225 bij Remmerden een bijzondere toevalsvondst gedaan. RAAP werkte aan een proefsleuf ter hoogte van het geplande nieuwe fietspad toen een vrachtrijder van de aannemer meldde dat er bij toeval een pistool gevonden was een kilometer verderop.

Natuurlijk wilde we dat zien! Al snel kwam de man terug met wat oogde als een onooglijke klomp roest, waar op het eerste gezicht weinig over te zeggen viel. Aan Jobbe Wijnen, specialist WO2 van RAAP-west, de taak om het verhaal van dit object te achterhalen: “Het kost een paar dagen voorzichtig poetsen, maar dan blijkt onder zo’n klomp roest uit de oorlog ineens een heel verhaal te zitten.”

Het wapen werd gerestaureerd en geïdentificeerd als een ‘Pistool FN Browning model 1922’, met een kaliber van 7.65mm. Dit was het standaard persoonlijk wapen van Nederlandse officieren in het Interbellum. De Nederlandse designatie was “Pistool M25 No1”. Er bestond ook nog een “M25 No 2” met een wat zwaarder kaliber van 9mm. Helaas lukte het niet om met behulp van röntgenfoto’s de serienummers te achterhalen die op het wapen ingegraveerd waren. Daarmee had - potentieel - zelfs de drager van het pistool met naam en toenaam achterhaald kunnen worden!

Aan de ‘Browning 1922’ bleek nog een verhaal te kleven. John Moses Browning, de befaamde Amerikaanse wapenontwerper, had precies ditzelfde pistool eerder op de markt gebracht in een lichtere uitvoering: de ‘Browning Model 1910’. Technisch was dit exact hetzelfde wapen, alleen ietsje kleiner. De beide modellen zijn zo identiek dat ze vaak worden aangeduid onder één noemer als ‘Model 1910/22’. Met het kleinere model 1910 werd op 28 juni 1914 Prins Franz Ferdinand van Oostenrijk vermoord in Sarajevo, wat zou leiden tot het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog.

Het pistool M25 uit Remmerden is vermoedelijk uitgereikt aan een officier die betrokken was in de Slag om de Grebbeberg. Deze slag duurde van 11 tot 13 mei 1940 en geldt nog altijd als een van de bloedigste veldslagen uit het begin van de oorlog. Hoe het pistool op twee meter onder de straatweg belandde, zal vermoedelijk wel een raadsel blijven, maar een vondst met een bijzonder verhaal is het zeker.