Wie wat bewaart…
Recent onderzoek voor de Erfgoedmonitor van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, uitgevoerd door RAAP, laat een nieuwe trend zien. Meer archeologisch onderzoek in de bebouwde kom en een afname in de omvang van projecten. Hoe is dat te verklaren?
In 1992 werd het Europese verdrag over het behoud van erfgoed door de lidstaten ondertekend op Malta. In dat verdrag werd afgesproken dat archeologische monumenten zoveel mogelijk in situ (in de bodem) zouden worden behouden. Als dat niet mogelijk was, zou de verstoorder zorg dragen voor het ex situ behoud (opgraven) of met andere woorden: de verstoorder betaalt voor de opgraving. Elke lidstaat had de mogelijkheid om deze principes in de eigen wet- en regelgeving op te nemen. Nederland koos ervoor om de transformatie in te zetten van een centrale overheidstaak naar een markt-gestuurde dienstverlening voor archeologie.
De Nederlandse keuze was het begin van de commerciële archeologie. Het eerste principe van het Verdrag van Malta zou echter niet uit het oog verloren worden, namelijk het behoud van archeologische waarden. Hiervoor werd een systeem ontwikkeld voor het inventariseren en waarderen van archeologische resten. Het uitgangspunt was: alle behoudenswaardige vindplaatsen blijven zoveel mogelijk in situ behouden, maar als dat niet mogelijk is, wordt de wetenschappelijke informatie veiliggesteld via een opgraving. En elke gemeente heeft de mogelijkheid om de kaders vorm te geven waarbinnen deze afwegingen gemaakt kunnen worden. En dat is nog steeds de dagelijks praktijk voor een groot deel van de Nederlandse archeologen. Zij maken beleidskaders, inventariseren en waarderen vindplaatsen, voorzien mogelijkheden voor in situ behoud en doen onderzoek in het kader van ex situ behoud.
De implementatie van het Verdrag van Malta in de Nederlandse wetgeving vond plaats in 2007 met de Wet op de archeologische monumentenzorg (Wamz). Overigens werd al vanaf midden jaren 90 ‘in de geest van het verdrag’ gewerkt. Hoewel het systeem van inventariseren, waarderen en behouden ruim de tijd had om zich te ontwikkelen, bleek bij de evaluatie van de wet in 2011 dat het moeilijk was om de effectiviteit te kwantificeren. Hoeveel vindplaatsen werden in situ behouden en hoeveel ex situ? Hoe werden vindplaatsen behouden? Waren er factoren inzichtelijk te maken wanneer men koos voor in dan wel ex situ behoud, enz.
De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) gaf RAAP destijds opdracht om onderzoek te doen naar de effectiviteit van het archeologiebeleid ten aanzien van behoud. In 2013 presenteerde RAAP het rapport en de bijbehorende datasets. Daaruit bleek voor een periode van vijf jaar en van een steekproef van alle onderzoeken dat circa 28% van alle behoudenswaardige vindplaatsen in situ werden behouden. Ook andere aspecten werden inzichtelijk gemaakt, zoals de locatie van de behoudenswaardige vindplaatsen, de perioden, complextypen en de soorten opdrachtgevers. De resultaten waren verhelderend en gaven aanleiding voor een herhaling om trends en patronen vast te leggen. Uit deze vervolgonderzoeken bleek echter dat het behoud in situ structureel afneemt.
Vorig jaar voerde RAAP op verzoek van de RCE voor de vierde maal een erfgoed-monitoringsonderzoek uit. Parallel aan het onderzoek over in situ behoud is onderzoek gedaan naar de vorm van ex situ behoud. Bij eerder monitoringsonderzoek werd geconstateerd dat veel ex situ behoud (opgraving) werd uitgevoerd als een archeologische begeleiding. Deze vorm van onderzoek, een combinatie van het civiele werk met archeologisch onderzoek, zou eerder uitzondering dan regel moeten zijn. Bij de onderzoeken werd echter meer dan een derde uitgevoerd als een archeologische begeleiding.
De resultaten van beide onderzoeken laten voor de periode 2018-2021 (in situ behoud) en 2016-2022 (archeologische begeleidingen), een duidelijk patroon zien. Het gros van al het archeologisch onderzoek vond plaats in de bebouwde kom, dus in binnensteden, dorpskernen enz. De behoudenswaardige vindplaatsen zijn voornamelijk nederzettingen uit de middeleeuwen en nieuwe tijd. De omvang van de onderzoeken bleek aanzienlijk kleiner vergeleken met de voorgaande perioden en bijna de helft van de ex situ onderzoeken vond plaats als een archeologische begeleiding. Het parallel lopende onderzoek naar de begeleidingen wees uit dat voor ruim driekwart geen duidelijke motivatie was aangegeven waarom het onderzoek niet als een regulier proefsleuvenonderzoek of opgraving was uitgevoerd.
De resultaten en cijfers vragen om een verklaring. Waarom zien we een afname in projectomvang? Waarom is er zoveel onderzoek in de bebouwde kom? Enzovoort. Bij de interpretatie van de gegevens is er rekening mee gehouden dat een veelvoud aan factoren en ontwikkelingen een rol zullen hebben gespeeld, en dat er niet één specifieke maatschappelijke ontwikkeling aan de genoemde trend en patronen ten grondslag ligt. Toch zijn in de meetperioden veel kleine ontwikkelingen uitgevoerd in de bebouwde kom (zogenaamde inbreidingslocaties), terwijl in eerdere meetperioden meer grootschalige uitbreidingslocaties zijn ontwikkeld. De keuze voor inbreiding is deels te verklaren door het beleid op ruimtelijke ordening: er zijn geen grote VINEX-locaties aangewezen en gemeenten kregen zelf meer ruimte om locaties te ontwikkelen. Mogelijk speelde hier ook de nasleep van de kredietcrisis, waarbij weinig grote (en risicovolle) plangebieden zijn ontwikkeld. Ook zullen zaken als stikstof-overschot een rol hebben gespeeld in de afname van de projectomvang.
Dat veel onderzoek in de bebouwde kom is uitgevoerd, geeft ook aanleiding om andere patronen te duiden. Het behoud van archeologische waarden in een stad is anders dan in het buitengebied. Uitwijkmogelijkheden of planaanpassing is niet altijd eenvoudig in stedelijk gebied, zeker niet bij kleine plangebieden. Ook de combinatie met het civiele werk, dus onderzoek in de vorm van een archeologische begeleiding, is vaak te prefereren bij onderzoek in de binnenstad. Bijvoorbeeld vanwege de stort of het afsluiten van toegangswegen.
