Opmerkelijke bodemvondsten
langs Fluxys pijpleiding voor de toekomst
Wat heeft het aanleggen van een future-proof pijpleiding voor aardgas en waterstof gemeen met speuren naar archeologische resten uit het verleden? Dat je voor beide de bodem in moet! Met het graven van diepe sleuven voor de nieuwe Fluxys pijpleiding in Vlaanderen, kreeg RAAP België de kans op zoek te gaan naar archeologische overblijfselen die anders verborgen zouden blijven.
Het aanleggen van pijpleidingen levert wereldwijd vele archeologische ontdekkingen op, ook in België en Nederland. Vaak zijn de sporen slechts verkleuringen in de bodem, maar de vondsten en vergaarde kennis zijn allesbehalve vaag. Vandaar dat er maatregelen getroffen zijn om dit erfgoed wettelijk te beschermen of onderzoek ernaar te garanderen. In Vlaanderen werd dat in de zomer van 2023 nogmaals duidelijk.
Om de gastoevoer in België en buurlanden te verzekeren, realiseert gasnetbeheerder Fluxys een nieuwe pijpleiding (VTN2) tussen Desteldonk bij Gent en Opwijk bij Brussel. De 44 km lange leiding loopt parallel met de bestaande aardgasleiding (VTN1) aangelegd in 1998. Fluxys schakelde RAAP België in voor de archeologische werkzaamheden en dat leverde maar liefst 45 archeologische vindplaatsen op. Elk van deze locaties draagt bij aan onze kennis van het verleden. Ze bieden inzicht in waar mensen verbleven, welke activiteiten ze ondernamen, en soms zelfs hoe het landschap er uitzag of hoe de vegetatie zich ontwikkelde.
Voorstudie vooraf
Op verzoek van RAAP is eerst een grondige voorstudie uitgevoerd, die van cruciaal belang bleek voor het succes van de uiteindelijke werkzaamheden. De voorstudie omvatte een uitgebreid bureauonderzoek en het verzamelen van landschappelijke en archeologische gegevens via boringen. Met de voorstudie is het projectgebied opgedeeld in zones. Daarbij is een inschatting gemaakt van de impact van de ingrepen en in hoeverre archeologie te verwachten viel, specifiek ook steentijdarcheologie. Bouwheer Fluxys zette deze indeling om in kleurcodes op de planning zodat alle betrokken partijen op de hoogte waren: een realistische planning die op de dag nauwkeurig gevolgd is. Naast de flexibiliteit van alle partijen, zorgde vooral de voorstudie ervoor dat archeologen en bouwbedrijven naast elkaar konden werken zonder vertraging of conflict. Ook de controlerende dienst Onroerend Erfgoed van de Vlaamse overheid was erg positief over deze aanpak.
Teams en taken
Tussen maart en juli 2023 werkten zo’n 10 tot 25 archeologen op de bouwplaats. RAAP werkte er samen met BAAC Vlaanderen en Monument Vandekerckhove. De archeologen waren georganiseerd in vijf teams, elk met hun eigen taken. Dat varieerde van het lokaliseren van sites direct achter de graafmachines, tot opgraven, inmeten en andere registraties. Ook al is de analyse van de veldgegevens maar net begonnen, enkele bijzondere ontdekkingen zijn al te delen.
Ontdekking 1
Bij de aanleg van de VTN1 gasleiding in 1998 waren al sites ontdekt. Nu, 25 jaar later, zijn negen VTN1 sites verder onderzocht. Opmerkelijk is een laat-Romeinse nederzetting aan de Kamershoek in Zele, waar een waterput, afvalkuilen en 15 boerderijgebouwen zijn aangetroffen. Drie daarvan zijn zeker hoofdgebouwen. Gezien de herstellingen en ouderdom van de vondsten werd hier gedurende verschillende generaties aan landbouw gedaan. Bijzonder is dat er tussen het Romeinse materiaal ook Germaans aardewerk zat. Er is weinig bekend over het einde van de Romeinse periode en de komst en impact van Germaanse volkeren, maar hier krijgen we een uniek beeld van deze transitie. De Romeinse periode (57 voor Chr. tot 400 na Chr.) langs deze pijpleiding is overigens met minstens 20 andere vindplaatsen sowieso goed vertegenwoordigd.
Uit de metaaltijden (3000 voor Chr. tot 57 voor Chr.) zijn vrij veel goed bewaarde sites ontdekt, met onder andere duizenden potscherven. Twee nederzettingen uit de vroege ijzertijd, gelegen in lagere delen van een beekdal, zijn voor archeologen een nieuw landschappelijk gegeven. Vermoedelijk vonden er artisanale activiteiten plaats.
Ontdekking 2
Langs de oude bedding van de Schelde in Berlare, onder een laag klei afgezet bij een overstroming, lagen resten van middeleeuwse visvijvers met takken gevlochten visvallen en poelen. De achtergelaten vondsten suggereren activiteiten voor de visvoorziening van een abdij of herberg. Delen van een Mariabeeld en een complete koperen lavabo wijzen op de religieuze context.
Ontdekking 3
Oude wegen blijven zelden bewaard, maar hier zijn er drie ontdekt. Een met steen verhard wegdek en beide andere wegen waren te herkennen aan de flankerende greppels of oude karrensporen.
Jan Breughel. Panoramisch landschap met reizigers, karren en vee.
Ontdekking 4
In Opwijk, aan de Droeshout, zijn twee interessante waterputten onderzocht. De ene bestond uit een uitgeholde eikenboom van 3 meter diep en is vermoedelijk meer dan 5000 jaar oud. De andere put had een schacht van houten planken, was wel 11 meter diep en dateert uit de Romeinse tijd.
Ontdekking 5
Menselijke begrafenisresten zijn teruggevonden als begraven Romeinse brandstapels en enkele grafheuvels uit de metaaltijden. Eerder was bij de VTN1-leiding al een grafheuvel ontdekt, en de recente werkzaamheden leverden twee nieuwe op. Bij Aalst is zelfs een grafheuvel met een diameter van ruim 56 meter ontdekt: het is een van de grootste van de regio.
